Việc hiểu rõ truất quyền thừa kế là gì là điều cần thiết không chỉ đối với những người đang có ý định lập di chúc mà còn đối với các cá nhân thuộc diện thừa kế theo pháp luật. Trong thực tiễn tư vấn pháp luật về thừa kế, HÃNG LUẬT QUỐC TẾ TỰ DO tiếp nhận rất nhiều tình huống khách hàng rơi vào tranh chấp chỉ vì không hiểu bản chất của việc truất quyền thừa kế, nhầm lẫn giữa truất quyền thừa kế và tước quyền, hoặc không biết khi nào việc truất quyền thừa kế có hiệu lực hợp pháp.

Bài viết này sẽ giúp bạn nắm rõ các nguyên tắc quan trọng xoay quanh truất quyền thừa kế, điều kiện để di chúc có giá trị, các trường hợp ngoại lệ và những vấn đề thực tiễn thường phát sinh. Qua đó, bạn có thể chủ động bảo vệ quyền lợi của mình và phòng ngừa rủi ro pháp lý trong quá trình phân chia di sản.

Bản chất của hành vi truất quyền hưởng di sản

Để hiểu chính xác truất quyền thừa kế là gì, cần bắt đầu từ quy định của Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015. Di chúc được định nghĩa là sự thể hiện ý chí của một cá nhân nhằm chuyển tài sản của họ cho người khác sau khi chết. Người lập di chúc được trao quyền định đoạt toàn diện đối với tài sản của mình, bao gồm quyền chỉ định người thừa kế, quyết định cách phân chia di sản và đặc biệt là quyền truất quyền thừa kế đối với một hoặc nhiều cá nhân.

Truất quyền thừa kế có thể hiểu là hành vi người lập di chúc loại một người nào đó ra khỏi việc được hưởng phần di sản của họ. Điều này đồng nghĩa với việc cá nhân bị truất quyền thừa kế không được nhận bất kỳ tài sản nào từ di chúc, dù họ có thuộc hàng thừa kế theo pháp luật như con ruột, cha mẹ hoặc vợ chồng. Đây là quyền tự do định đoạt tài sản, được pháp luật tôn trọng tuyệt đối.

Điều quan trọng cần nhấn mạnh là việc truất quyền thừa kế không đòi hỏi người lập di chúc phải đưa ra lý do hay giải thích. Họ có thể truất quyền thừa kế vì thất vọng, vì quan hệ gia đình rạn nứt, vì sự phản bội lòng tin hoặc đơn giản vì họ cảm thấy người đó không còn phù hợp để nhận tài sản. Pháp luật không can thiệp vào lý do này. Tuy nhiên, ý chí truất quyền phải được thể hiện một cách rõ ràng, dễ hiểu và được ghi nhận trong một di chúc hợp pháp.

Một điểm cần đặc biệt lưu ý là di chúc chỉ có giá trị khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện hợp pháp theo quy định của pháp luật. Nếu di chúc không hợp pháp thì mọi nội dung về việc truất quyền hưởng thừa kế được ghi trong đó đều không có hiệu lực.

>>> Tham khảo bài viết: Khi nào bạn cần tìm đến luật sư-Những quyền lợi khi có luật sư bảo vệ

Điều kiện pháp lý để di chúc có hiệu lực

Một di chúc chỉ có giá trị pháp lý khi đáp ứng đầy đủ các quy định về năng lực, ý chí, nội dung và hình thức. Đây là yếu tố cốt lõi quyết định việc truất quyền thừa kế có được pháp luật công nhận hay không.

Trước hết, người lập di chúc phải minh mẫn, sáng suốt và hoàn toàn tự nguyện. Điều này bảo đảm rằng ý chí truất quyền hưởng thừa kế là ý chí thực sự của người lập di chúc, không chịu bất kỳ ảnh hưởng tiêu cực nào từ người khác. Nếu chứng minh được rằng người lập di chúc đang mất năng lực hành vi dân sự, bị lừa dối, bị đe dọa hoặc bị cưỡng ép thì di chúc sẽ bị tuyên vô hiệu.

Nội dung di chúc phải hợp pháp và không được trái đạo đức xã hội. Người lập di chúc không được định đoạt tài sản mà họ không sở hữu hoặc thực hiện việc truất quyền vì những lý do trái pháp luật. Mặc dù không cần giải thích lý do truất quyền, nội dung này phải được thể hiện rõ ràng để không bị hiểu sai hoặc bị lợi dụng.

Hình thức của di chúc cũng phải đúng theo quy định. Di chúc bằng văn bản là hình thức phổ biến nhất và có thể lập có hoặc không có công chứng. Dù không công chứng, di chúc vẫn hợp pháp nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện khác. Đối với người hạn chế về thể chất hoặc không biết chữ, việc lập di chúc buộc phải có người làm chứng và phải được công chứng hoặc chứng thực.

Bên cạnh đó, di chúc miệng chỉ có giá trị trong những tình huống đặc biệt như bệnh nặng nguy hiểm đến tính mạng hoặc hoàn cảnh không thể lập di chúc bằng văn bản. Ý chí cuối cùng phải được thể hiện trước ít nhất hai người làm chứng, được ghi chép lại và chứng thực trong vòng năm ngày. Nếu không đáp ứng đúng quy trình này, di chúc miệng sẽ bị coi là vô hiệu.

Chỉ khi di chúc hợp pháp thì nội dung truất quyền hưởng thừa kế mới được pháp luật công nhận và có thể áp dụng trong quá trình phân chia di sản.

Sự khác biệt giữa truất quyền thừa kế và trường hợp bị tước quyền thừa kế theo luật

Đây là hai khái niệm dễ gây nhầm lẫn nhất trong các tranh chấp thừa kế. Tuy đều dẫn đến kết quả là người thừa kế không được nhận di sản, nhưng bản chất của chúng hoàn toàn khác nhau.

Truất quyền thừa kế là quyết định xuất phát từ ý chí của người lập di chúc

Truất quyền thừa kế là hành vi thể hiện ý chí chủ quan của chính người để lại di sản. Đây là quyền cá nhân tuyệt đối, cho phép họ chủ động loại bỏ một hoặc nhiều người ra khỏi phạm vi được hưởng di sản của mình. Việc truất quyền được ghi nhận trực tiếp trong di chúc và chỉ có hiệu lực khi di chúc là hợp pháp.

Truất quyền thừa kế không phụ thuộc vào việc người bị truất có hành vi sai trái hay không. Người lập di chúc có thể truất quyền vì cảm xúc, quan hệ gia đình rạn nứt, bất đồng quan điểm, hoặc bất kỳ lý do cá nhân nào mà pháp luật không yêu cầu phải chứng minh. Nếu người để lại di sản ghi rõ trong di chúc rằng một người sẽ không được hưởng phần tài sản nào, thì ý chí này sẽ được tôn trọng và có giá trị ràng buộc.

Điểm quan trọng nhất là truất quyền thừa kế chỉ tồn tại khi có di chúc. Nếu người chết không để lại di chúc, không thể “truất quyền” theo nghĩa pháp lý, mà chỉ có việc phân chia theo hàng thừa kế theo pháp luật.

Bị tước quyền thừa kế là hậu quả pháp lý bắt buộc do hành vi vi phạm

Ngược lại với truất quyền, “bị tước quyền thừa kế” (hay còn gọi là không được quyền hưởng di sản) lại là một chế tài pháp lý bắt buộc được quy định tại Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015. Người thừa kế sẽ bị mất quyền một cách tự động nếu có các hành vi vi phạm nghiêm trọng như cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe hoặc danh dự của người để lại di sản; ngược đãi hoặc hành hạ họ; cố tình chiếm đoạt hoặc lừa dối trong quá trình lập di chúc; hoặc thực hiện hành vi nhằm gây ảnh hưởng đến quyền của những người thừa kế khác.

Trong trường hợp này, việc mất quyền hưởng di sản không xuất phát từ ý chí của người để lại di sản, mà là hệ quả bắt buộc do pháp luật quy định để bảo vệ công bằng, đạo đức và sự an toàn của quyền thừa kế. Nếu người thừa kế có hành vi thuộc nhóm bị tước quyền, họ sẽ không được nhận di sản cho dù người để lại di sản không hề ghi nhận điều đó trong di chúc.

Điều đáng lưu ý là sự tước quyền thừa kế có thể áp dụng cả khi người để lại di sản chết mà không có di chúc, tức là khi di sản được chia theo pháp luật. Tuy nhiên, nếu người để lại di sản biết rõ hành vi vi phạm nhưng vẫn ghi trong di chúc cho người đó hưởng phần tài sản, thì việc tước quyền sẽ không áp dụng.

>>> Xem thêm: Mẫu đơn cho tặng đất viết tay hợp pháp mới nhất 2025

Các lý do phổ biến khiến một người bị truất quyền thừa kế

Dù pháp luật không yêu cầu người lập di chúc phải đưa ra lý do khi truất quyền, nhưng trong thực tế, hành vi này thường xuất phát từ những nguyên nhân quen thuộc. Nhiều trường hợp xảy ra do quan hệ gia đình rạn nứt, người thừa kế có thái độ bất kính, vô ơn hoặc thiếu quan tâm đối với người để lại di sản. Có những trường hợp xuất phát từ lối sống tiêu cực như nghiện ma túy, cờ bạc hoặc hành vi tiêu tán tài sản chung.

Ngoài ra, sự phản bội lòng tin cũng là lý do phổ biến trong các vụ việc. Chẳng hạn, người thừa kế giả mạo giấy tờ, tự ý bán tài sản chung hoặc có hành vi chiếm đoạt tiền bạc của cha mẹ. Một số trường hợp, sự bất đồng sâu sắc về quan điểm sống hoặc tôn giáo khiến người lập di chúc cảm thấy người này không đủ uy tín hoặc trách nhiệm để quản lý tài sản sau khi họ mất.

Những lý do này đều xuất phát từ cảm nhận chủ quan của người lập di chúc, và pháp luật tôn trọng điều đó. Chỉ cần ý chí truất quyền được thể hiện rõ ràng thì di chúc có giá trị mà không cần chứng minh thêm.

Ai có quyền quyết định việc truất quyền thừa kế của người thừa kế

Chỉ duy nhất người để lại di sản mới có quyền quyết định việc truất quyền thừa kế. Đây là quyền cá nhân tuyệt đối. Không cá nhân nào khác có thể thay thế hoặc tác động vào ý chí này. Người lập di chúc có thể truất quyền của bất kỳ ai, dù họ thuộc diện thừa kế theo pháp luật hay theo di chúc.

Tuy nhiên, pháp luật vẫn bảo vệ nhóm người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015. Đây là những người có quan hệ đặc biệt với người để lại di sản như con chưa thành niên, con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động, cha mẹ hoặc vợ chồng hợp pháp. Những người này dù bị truất quyền thừa kế vẫn được hưởng phần di sản tối thiểu bằng hai phần ba suất thừa kế theo pháp luật.

Quy định này nhằm bảo đảm sự công bằng và bảo vệ quyền lợi của những người phụ thuộc kinh tế hoặc có nghĩa vụ chăm sóc đối với người để lại di sản. Tức là, quyền truất quyền hưởng thừa kế của người lập di chúc tuy rộng nhưng không tuyệt đối.

Khi nào người bị truất quyền thừa kế vẫn được hưởng di sản

Trong thực tế, có những trường hợp người bị truất quyền thừa kế vẫn được hưởng di sản. Điều này xảy ra khi họ thuộc nhóm thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc. Như đã nêu, nhóm này bao gồm con chưa đủ tuổi, con đã đủ tuổi nhưng mất khả năng lao động, cha mẹ và vợ hoặc chồng của người để lại di sản. Đây là những đối tượng được pháp luật bảo vệ đặc biệt vì họ phụ thuộc nhiều vào người để lại di sản cả về vật chất và nghĩa vụ nuôi dưỡng.

Tuy nhiên, nếu những người này thuộc trường hợp bị tước quyền theo Điều 621 hoặc họ tự nguyện từ chối nhận di sản theo Điều 620 thì họ không được hưởng phần di sản tối thiểu.

Khi nào việc truất quyền thừa kế không có hiệu lực

Di chúc có thể bị tuyên vô hiệu toàn bộ hoặc một phần nếu không đáp ứng điều kiện về năng lực chủ thể, ý chí tự nguyện, hình thức hoặc nội dung. Đây là yếu tố rất quan trọng trong tranh chấp thừa kế. Nếu di chúc bị tuyên vô hiệu, việc truất quyền trong di chúc hoàn toàn không được áp dụng. Di sản sẽ được chia theo pháp luật và người từng bị truất quyền hưởng thừa kế có thể nhận lại phần di sản của mình.

Di chúc thường bị vô hiệu khi người lập di chúc không minh mẫn, bị đe dọa, bị lừa dối hoặc lập di chúc trong khi không có đủ năng lực hành vi dân sự. Nội dung trái pháp luật, trái đạo đức xã hội hoặc định đoạt tài sản không đúng quyền sở hữu cũng khiến di chúc vô hiệu. Ngoài ra, việc thay thế bằng di chúc mới hợp lệ hơn cũng làm di chúc cũ hết hiệu lực.

>>> Tham khảo bài viết: Hỗ trợ pháp lý dân sự: Bảo vệ quyền lợi và lợi ích một cách hiệu quả

Một số câu hỏi thường gặp

Người bị truất quyền thừa kế có thể yêu cầu Tòa án xem xét di chúc không?

Có. Nếu có căn cứ cho rằng di chúc được lập trái luật như không minh mẫn, bị ép buộc, bị giả mạo hoặc sai hình thức, người bị truất quyền vẫn có quyền yêu cầu Tòa án tuyên di chúc vô hiệu. HÃNG LUẬT QUỐC TẾ TỰ DO có thể hỗ trợ toàn diện trong quá trình thu thập chứng cứ và chuẩn bị hồ sơ.

Có bắt buộc phải nêu lý do khi truất quyền thừa kế không?

Không. Pháp luật không yêu cầu lý do, nhưng để tránh tranh chấp và tăng tính minh bạch, chúng tôi khuyến nghị người lập di chúc nên diễn đạt rõ ràng và tránh dùng từ ngữ mơ hồ dễ gây tranh cãi về việc về việc truất quyền hưởng thừa kế.

Một người bị truất quyền thừa kế có thể vẫn nhận được di sản không?

Có, nếu người đó thuộc nhóm thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc như con chưa thành niên hoặc vợ/chồng của người để lại di sản. Tuy nhiên, họ sẽ không được hưởng nếu thuộc trường hợp bị tước quyền theo Điều 621.

Nếu người lập di chúc ghi sai tên hoặc thông tin người thừa kế thì việc truất quyền có hiệu lực không?

Tùy trường hợp. Nếu thông tin sai nhưng vẫn xác định được chính xác danh tính người bị truất quyền, di chúc vẫn có giá trị. Nếu sai quá mức dẫn đến không xác định được người bị truất quyền, phần đó có thể vô hiệu. HÃNG LUẬT QUỐC TẾ TỰ DO thường hỗ trợ khách hàng rà soát kỹ thông tin trước khi lập di chúc để hạn chế rủi ro này.

Việc áp dụng quy định về truất quyền thừa kế đòi hỏi sự cẩn trọng trong từng chi tiết pháp lý. Một quyết định nhỏ trong nội dung di chúc, nếu không phù hợp quy định, có thể dẫn đến di chúc vô hiệu và kéo theo tranh chấp giữa các thành viên gia đình. Nếu bạn đang lập di chúc, bị truất quyền hoặc đang xử lý tranh chấp thừa kế, HÃNG LUẬT QUỐC TẾ TỰ DO luôn sẵn sàng đồng hành cùng bạn với kinh nghiệm chuyên sâu và sự tận tâm trong từng hồ sơ.