Việc hiểu đúng khái niệm chứng cứ, các nguồn chứng cứ, trình tự thu thập, kiểm tra và đánh giá chứng cứ theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 không chỉ giúp cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng pháp luật chính xác mà còn bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của những người tham gia tố tụng.

Bài viết dưới đây, Hãng Luật Quốc Tế Tự Do sẽ phân tích toàn diện các quy định pháp luật liên quan đến chứng cứ trong vụ án hình sự.

Chứng cứ trong vụ án hình sự là gì?

Chứng cứ trong vụ án hình sự là những thông tin, tài liệu hoặc những gì có thật phản ánh sự thật khách quan của vụ án, được cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng thu thập theo đúng trình tự, thủ tục do pháp luật quy định, nhằm làm căn cứ giải quyết vụ án hình sự.

Theo Điều 86 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015: “Chứng cứ là những gì có thật, được thu thập theo trình tự, thủ tục do Bộ luật Tố tụng hình sự quy định, được dùng làm căn cứ để xác định có hay không có hành vi phạm tội, người thực hiện hành vi phạm tội và những tình tiết khác có ý nghĩa trong việc giải quyết vụ án.”

Để được công nhận là chứng cứ, thông tin đó phải có thật, được thu thập hợp pháp và có liên quan đến vụ án. Những thông tin không đáp ứng các điều kiện này thì không có giá trị pháp lý trong tố tụng hình sự.

Các nguồn chứng cứ trong vụ án hình sự

Chứng cứ không tồn tại một cách trừu tượng mà luôn được thể hiện thông qua những nguồn nhất định do pháp luật quy định. Việc xác định đúng nguồn chứng cứ không chỉ nhằm làm rõ sự thật khách quan của vụ án mà còn là căn cứ quan trọng để đánh giá tính hợp pháp, giá trị chứng minh và khả năng sử dụng của chứng cứ trong quá trình giải quyết vụ án hình sự.

Theo quy định tại Điều 87 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, các nguồn chứng cứ trong vụ án hình sự bao gồm:

Lời khai, lời trình bày

Lời khai, lời trình bày là nguồn chứng cứ truyền thống, phản ánh thông tin về vụ án thông qua nhận thức và ý chí chủ quan của con người. Nguồn chứng cứ này không chỉ giới hạn ở lời khai theo nghĩa hẹp mà còn bao gồm cả lời trình bày của bất kỳ cá nhân nào biết được tình tiết liên quan đến vụ án hình sự.

Khi nào lời khai được xem là nguồn chứng cứ?

Do mang tính chủ quan, lời khai và lời trình bày chỉ có giá trị pháp lý khi được thu thập đúng thẩm quyền, đúng trình tự, thủ tục tố tụng và được ghi nhận bằng biên bản hợp lệ. Trên thực tiễn, lời khai luôn phải được kiểm tra, đối chiếu và đánh giá cùng các nguồn chứng cứ khác để bảo đảm tính khách quan, toàn diện trong việc chứng minh sự thật của vụ án.

Vật chứng

Vật chứng là một trong những nguồn chứng cứ có vai trò đặc biệt quan trọng trong tố tụng hình sự do mang tính trực quan và khách quan cao. Theo Điều 89 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, vật chứng bao gồm những vật được dùng làm công cụ, phương tiện phạm tội; vật mang dấu vết của tội phạm; vật là đối tượng của tội phạm hoặc những vật khác có giá trị chứng minh tội phạm và người phạm tội.

Bản chất cốt lõi của vật chứng là phải tồn tại dưới dạng vật chất hữu hình, có thể nhận biết được thông qua các giác quan. Đối với những dấu vết tội phạm tồn tại dưới dạng phi vật chất như mùi, âm thanh, chất lỏng, khí…, chúng chỉ được coi là chứng cứ khi đã được chuyển hóa hợp pháp thông qua biên bản tố tụng hoặc kết luận giám định theo đúng quy định của pháp luật.

Dữ liệu điện tử

Dữ liệu điện tử là nguồn chứng cứ hiện đại, phản ánh sự phát triển của khoa học – công nghệ trong hoạt động tố tụng hình sự. Theo Điều 99 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, dữ liệu điện tử bao gồm ký hiệu, chữ viết, chữ số, hình ảnh, âm thanh hoặc các dạng tương tự được tạo ra, lưu trữ, truyền đi hoặc nhận được bằng phương tiện điện tử.

Giá trị chứng minh của dữ liệu điện tử không chỉ phụ thuộc vào nội dung thông tin mà còn phụ thuộc chặt chẽ vào quy trình kỹ thuật trong việc khởi tạo, thu thập, lưu trữ và bảo đảm tính toàn vẹn của dữ liệu. Do đặc thù dễ bị chỉnh sửa, sao chép hoặc xóa bỏ, dữ liệu điện tử là nguồn chứng cứ dễ bị loại trừ nếu không đáp ứng đầy đủ các yêu cầu về tính hợp pháp theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự.

Kết luận giám định và kết luận định giá tài sản

Kết luận giám định và kết luận định giá tài sản là những nguồn chứng cứ mang tính chuyên môn sâu, được sử dụng trong trường hợp vụ án phát sinh những vấn đề vượt quá khả năng nhận thức thông thường của người tiến hành tố tụng.

Kết luận giám định theo Điều 100 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 là văn bản do cá nhân hoặc cơ quan, tổ chức giám định có thẩm quyền lập theo trưng cầu hoặc yêu cầu giám định.
Kết luận định giá tài sản theo Điều 101 là văn bản do Hội đồng định giá tài sản lập nhằm xác định giá trị của tài sản có liên quan đến vụ án. Các chủ thể thực hiện giám định, định giá phải chịu trách nhiệm pháp lý về nội dung kết luận của mình.

Biên bản trong hoạt động tố tụng

Biên bản trong hoạt động tố tụng là nguồn chứng cứ có ý nghĩa đặc biệt, không chỉ ghi nhận diễn biến của các hoạt động tố tụng mà còn là căn cứ chứng minh tính hợp pháp của toàn bộ quá trình tố tụng hình sự.

Theo Điều 133 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, biên bản phải được lập đúng hình thức, nội dung, trình tự và có đầy đủ chữ ký của những người có liên quan. Bất kỳ sai sót nào trong việc lập biên bản đều có thể dẫn đến hậu quả pháp lý nghiêm trọng, làm phát sinh nguy cơ loại trừ chứng cứ được thu thập thông qua biên bản đó.

Kết quả thực hiện ủy thác tư pháp và hợp tác quốc tế khác

Đây là nguồn chứng cứ được thu thập ngoài lãnh thổ Việt Nam thông qua cơ chế ủy thác tư pháp và hợp tác quốc tế trong lĩnh vực hình sự. Nguồn chứng cứ này đặc biệt quan trọng đối với các vụ án có yếu tố nước ngoài.

Việc thu thập chứng cứ thông qua ủy thác tư pháp phải tuân thủ pháp luật Việt Nam và các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Theo quy định hiện hành, thời gian thực hiện ủy thác tư pháp không được tính vào thời hạn điều tra, truy tố và xét xử sơ thẩm.

Tài liệu, đồ vật khác có liên quan

Ngoài các nguồn chứng cứ nêu trên, pháp luật còn ghi nhận các tài liệu, đồ vật khác có liên quan đến vụ án hình sự, với điều kiện những tài liệu, đồ vật này có thật, liên quan trực tiếp đến vụ án và được thu thập theo đúng trình tự, thủ tục tố tụng.

Cách thức thu thập chứng cứ trong vụ án hình sự

Theo Điều 88 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, việc thu thập chứng cứ trong vụ án hình sự được thực hiện bởi các chủ thể theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định, nhằm bảo đảm tính hợp pháp, khách quan của chứng cứ.

Cụ thể:

Cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng có quyền trực tiếp tiến hành các hoạt động thu thập chứng cứ theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự; đồng thời có quyền yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp chứng cứ, tài liệu, đồ vật, dữ liệu điện tử và trình bày những tình tiết làm sáng tỏ vụ án.
Người bào chữa được quyền thu thập chứng cứ phục vụ cho việc bào chữa bằng cách gặp người bị buộc tội, bị hại, người làm chứng và những người khác biết về vụ án để hỏi, nghe trình bày; đồng thời có quyền đề nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp tài liệu, đồ vật, dữ liệu điện tử liên quan đến việc bào chữa.
Những người tham gia tố tụng khác, cơ quan, tổ chức và cá nhân đều có quyền giao nộp chứng cứ, tài liệu, đồ vật, dữ liệu điện tử và trình bày những vấn đề có liên quan đến vụ án cho cơ quan tiến hành tố tụng.
Khi tiếp nhận chứng cứ do các chủ thể nêu trên cung cấp, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải lập biên bản giao nhận, đồng thời kiểm tra, đánh giá chứng cứ theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự.
Trong trường hợp Kiểm sát viên không trực tiếp kiểm sát hoạt động thu thập chứng cứ, Cơ quan điều tra có trách nhiệm chuyển biên bản, tài liệu cho Viện kiểm sát trong thời hạn luật định để thực hiện việc kiểm sát việc lập hồ sơ vụ án theo Điều 133 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.

Kiểm tra, đánh giá chứng cứ trong vụ án hình sự

Theo Điều 108 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, mọi chứng cứ sau khi được thu thập đều phải được kiểm tra và đánh giá nhằm bảo đảm việc giải quyết vụ án hình sự được khách quan, đúng pháp luật.

Trước hết, mỗi chứng cứ phải được xem xét trên ba phương diện cơ bản, bao gồm:

Tính hợp pháp: Chứng cứ phải được thu thập đúng thẩm quyền, đúng trình tự, thủ tục theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự. Những chứng cứ được thu thập trái pháp luật sẽ không có giá trị sử dụng trong tố tụng hình sự.
Tính xác thực: Chứng cứ phải phản ánh đúng sự thật khách quan, không bị làm giả, sửa chữa hoặc bóp méo nội dung. Việc kiểm tra tính xác thực giúp bảo đảm chứng cứ phản ánh đúng diễn biến của vụ án.
Tính liên quan: Chứng cứ phải có mối liên hệ trực tiếp hoặc gián tiếp với hành vi phạm tội, người thực hiện hành vi phạm tội hoặc các tình tiết khác có ý nghĩa đối với việc giải quyết vụ án.

Bên cạnh đó, việc đánh giá chứng cứ không được thực hiện một cách riêng lẻ, mà phải đặt trong mối liên hệ với toàn bộ các chứng cứ khác đã thu thập được. Hệ thống chứng cứ phải đầy đủ, thống nhất và không mâu thuẫn, bảo đảm đủ căn cứ để xác định sự thật khách quan của vụ án hình sự.

Theo quy định của pháp luật, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, trong phạm vi nhiệm vụ và quyền hạn của mình, có trách nhiệm kiểm tra, đánh giá đầy đủ, khách quan và toàn diện tất cả các chứng cứ đã được thu thập. Việc đánh giá chứng cứ phải dựa trên pháp luật, lương tâm nghề nghiệp và các tình tiết thực tế của vụ án, không được suy diễn chủ quan hoặc bỏ sót chứng cứ quan trọng.

Dịch vụ tư vấn và bảo vệ quyền lợi liên quan đến chứng cứ trong vụ án hình sự của Hãng Luật Quốc Tế Tự Do

Hãng Luật Quốc Tế Tự Do cung cấp dịch vụ pháp lý chuyên sâu trong lĩnh vực tố tụng hình sự, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến chứng cứ trong vụ án hình sự, nhằm bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của khách hàng.

Dịch vụ của chúng tôi bao gồm:

Tư vấn xác định tính hợp pháp, xác thực và liên quan của chứng cứ theo Bộ luật Tố tụng hình sự.
Hỗ trợ thu thập, giao nộp và đánh giá nguồn chứng cứ phục vụ cho việc bào chữa hoặc bảo vệ quyền lợi hợp pháp.
Rà soát hồ sơ vụ án, phát hiện chứng cứ thu thập trái pháp luật để đề nghị loại trừ theo quy định.
Tham gia bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho bị can, bị cáo, bị hại và người tham gia tố tụng khác.
Đại diện làm việc với cơ quan tiến hành tố tụng trong suốt quá trình điều tra, truy tố và xét xử.

Với đội ngũ luật sư nhiều năm kinh nghiệm trong lĩnh vực hình sự, Hãng Luật Quốc Tế Tự Do cam kết cung cấp giải pháp pháp lý đúng luật – chặt chẽ – hiệu quả, góp phần bảo đảm việc giải quyết vụ án được khách quan, công bằng và đúng pháp luật.

Hotline tư vấn: 0901.109.768