Quyền của bị can trong vụ án hình sự khi bị điều tra theo luật hình sự Việt Nam

Trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam, việc bị khởi tố và trở thành bị can trong vụ án hình sự là một việc đầy căng thẳng và rủi ro. Dù bị can bị cáo buộc thực hiện hành vi phạm tội, Hiến pháp và Bộ luật Tố tụng Hình sự vẫn đảm bảo các quyền của bị can trong vụ án hình sự một cách đầy đủ và nghiêm ngặt. Đây là cơ chế cốt lõi để đảm bảo tính khách quan và công bằng của quá trình điều tra, truy tố, xét xử.

Pháp luật Việt Nam đã có những bước tiến lớn trong việc nội luật hóa các nguyên tắc quốc tế về quyền của bị can trong vụ án hình sự.

Nền tảng pháp lý: Nguyên tắc suy đoán vô tội đến quyền con người

Nguyên tắc suy đoán vô tội 

Nguyên tắc suy đoán vô tội là một trong những nguyên tắc cơ bản nhất được quy định tại Điều 13 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015. Nguyên tắc này tuyên bố rằng: “Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật.”

Điều này có nghĩa bị can trong vụ án hình sự hoàn toàn chưa có tội. Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án phải có trách nhiệm chứng minh tội phạm của họ. Mọi nghi ngờ về sự thật của vụ án, nếu không được làm rõ, phải được giải thích theo hướng có lợi cho người bị buộc tội.

Định danh pháp lý: bị can là ai?

Theo Điều 60 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, bị can trong vụ án hình sự là người bị khởi tố về hình sự. Tình trạng pháp lý này bắt đầu khi có Quyết định khởi tố bị can và kết thúc khi có Quyết định đình chỉ điều tra hoặc bản án có hiệu lực pháp luật.

Bị can có thể đang bị tạm giữ, bị tạm giam hoặc được tại ngoại. Dù ở tình trạng nào, họ đều được hưởng đầy đủ các quyền của bị can trong vụ án hình sự do pháp luật quy định.

Các quyền quan trọng của bị can trong giai đoạn điều tra

Những quyền cốt lõi mà mọi bị can cần nắm rõ để tự bảo vệ mình.

Quyền được biết tội danh và cơ sở khởi tố

Khi bị khởi tố, bị can có quyền được biết mình bị khởi tố về tội danh gì, theo điều khoản nào của Bộ luật Hình sự và cơ sở pháp lý của việc khởi tố.

• Cơ quan điều tra phải giao quyết định khởi tố bị can và giải thích rõ ràng quyền và nghĩa vụ của họ.
• Việc hiểu rõ tội danh giúp bị can và luật sư bào chữa xây dựng chiến lược phòng vệ phù hợp ngay từ đầu.

Quyền được bào chữa và sử dụng luật sư bào chữa

• Quyền tự bào chữa: Bị can có quyền tự mình đưa ra các lập luận, chứng cứ, và lời khai để bác bỏ cáo buộc.

• Quyền mời luật sư bào chữa: Bị can có quyền nhờ luật sư bào chữa hoặc người đại diện hợp pháp khác để bảo vệ quyền và lợi ích của mình. 

Quyền im lặng và không tự buộc tội

Mặc dù Bộ luật Tố tụng Hình sự không sử dụng cụm từ “quyền im lặng” một cách trực tiếp, nhưng tinh thần của nó được thể hiện rõ ràng qua việc “Bị can có quyền trình bày lời khai, trình bày ý kiến, không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải thừa nhận mình có tội theo Điều 60.1 Bộ luật Tố tụng Hình sự”.

Đây là một trong những quyền của bị can trong vụ án hình sự bị hiểu sai. Bị can có thể từ chối khai báo hoặc giữ im lặng cho đến khi có luật sư bào chữa của mình. Lời khai của bị can không phải là chứng cứ duy nhất để kết tội. Nếu bị can bị ép buộc phải khai, lời khai đó có thể bị coi là không hợp pháp.

Quyền đưa ra chứng cứ, yêu cầu điều tra bổ sung

Bị can có quyền chủ động tham gia vào quá trình chứng minh vô tội hoặc giảm nhẹ tội của mình bằng việc:

• Bị can có quyền tự mình hoặc thông qua luật sư bào chữa để thu thập và cung cấp các tài liệu, đồ vật, chứng cứ có lợi cho mình.
• Bị can có quyền yêu cầu cơ quan điều tra triệu tập người làm chứng, đối chất, giám định, định giá tài sản hoặc thực hiện các hoạt động điều tra khác có lợi cho việc xác định sự thật vụ án.

Quyền khiếu nại và tố cáo

Nếu bị can nhận thấy cơ quan điều tra, điều tra viên, kiểm sát viên hoặc bất kỳ người có thẩm quyền nào khác đã vi phạm pháp luật tố tụng, bị can có quyền khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng đó hoặc tố cáo hành vi vi phạm pháp luật.

Vai trò của luật sư bào chữa và trợ giúp pháp lý hình sự

Luật sư bào chữa chuyên nghiệp đảm bảo các quyền của bị can trong vụ án hình sự

Thời điểm tham gia của luật sư bào chữa

Theo BLTTHS 2015, luật sư bào chữa được tham gia tố tụng từ khi có quyết định tạm giữ người hoặc từ khi bị can trong vụ án hình sự bị khởi tố. Việc mời luật sư ngay từ khi bị tạm giữ là điều quan trọng, vì thời gian này áp lực tâm lý lớn, luật sư sẽ giúp bị can hiểu quyền im lặng và chuẩn bị tâm lý cho giai đoạn điều tra tiếp theo.

Hoạt động của luật sư trong vụ án hình sự

• Tư vấn pháp lý: Giải thích cho bị can hiểu quyền của bị can trong vụ án hình sự, những rủi ro khi khai báo, và hướng dẫn chuẩn bị các tài liệu, chứng cứ có lợi.
• Tham gia hỏi cung: Luật sư có quyền tham gia các buổi hỏi cung, phỏng vấn bị can, và đặt câu hỏi bổ sung nếu được điều tra viên đồng ý, giúp ngăn chặn các hành vi ép cung, bức cung và đảm bảo lời khai của bị can được ghi nhận trung thực.
• Thu thập chứng cứ: Luật sư độc lập thu thập tài liệu, chứng cứ, gặp gỡ nhân chứng để phục vụ việc bào chữa, củng cố nguyên tắc suy đoán vô tội.
• Thực hiện Khiếu nại/Tố cáo: Thay mặt bị can thực hiện quyền khiếu nại Quyết định tố tụng nếu phát hiện vi phạm quyền của bị can trong vụ án hình sự.

Trợ giúp pháp lý hình sự miễn phí

Đối với những trường hợp bị can thuộc diện được hưởng trợ giúp pháp lý hình sự (người nghèo, người dân tộc thiểu số, người dưới 18 tuổi, người có công…), nhà nước sẽ chỉ định luật sư bào chữa miễn phí. Đây là quy định thể hiện tính nhân văn sâu sắc của pháp luật, đảm bảo mọi công dân đều có quyền của bị can trong vụ án hình sự được bảo vệ, bất kể khả năng tài chính.

Các câu hỏi thường gặp về quyền của bị can trong vụ án hình sự

Việc nắm rõ quyền của bị can trong vụ án hình sự là để đảm bảo quá trình tố tụng được tiến hành đúng quy định pháp luật

Khi nào một người chính thức trở thành Bị Can và được hưởng đầy đủ các quyền này?

Một người chính thức trở thành bị can trong vụ án hình sự ngay khi có quyết định khởi tố bị can của Cơ quan Điều tra hoặc Viện kiểm sát. Kể từ thời điểm này, tất cả các quyền của bị can trong vụ án hình sự theo Điều 60 Bộ luật tố tụng Hình sự bắt đầu có hiệu lực, bao gồm cả quyền mời luật sư bào chữa.

Nếu bị can là người chưa thành niên, quyền lợi có gì khác biệt?

Quyền của bị can trong vụ án hình sự là người chưa thành niên được bảo vệ nghiêm ngặt hơn. Họ luôn được đảm bảo có luật sư bào chữa hoặc người bảo vệ quyền lợi hợp pháp, ngay cả khi gia đình không mời. Việc điều tra, hỏi cung phải được tiến hành thân thiện, phù hợp với lứa tuổi, có sự tham gia của người đại diện hợp pháp và giáo viên/đại diện Đoàn Thanh niên.

Lợi ích của việc áp dụng nguyên tắc suy đoán vô tội là gì?

Nguyên tắc suy đoán vô tội đảm bảo gánh nặng chứng minh tội phạm thuộc về Cơ quan tiến hành tố tụng, không phải bị can. Đây còn là cơ sở để quy định: Không ai có nghĩa vụ phải chứng minh là mình vô tội. Nếu Cơ quan điều tra không thể đưa ra chứng cứ xác đáng, bị can sẽ được tuyên vô tội hoặc hưởng lợi từ sự nghi ngờ đó.

Cơ quan nào có trách nhiệm cung cấp trợ giúp pháp lý hình sự miễn phí?

Việc cung cấp trợ giúp pháp lý hình sự miễn phí thuộc trách nhiệm của các Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước

Việc cung cấp trợ giúp pháp lý hình sự miễn phí thuộc trách nhiệm của các Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước thuộc Sở Tư pháp các tỉnh, thành phố. Khi bị can trong vụ án hình sự thuộc diện được trợ giúp pháp lý, cơ quan tiến hành tố tụng có trách nhiệm thông báo và tạo điều kiện để bị can liên hệ với trung tâm để được cử luật sư bào chữa miễn phí.

Bị can bị tạm giam có quyền từ chối cung cấp mật khẩu điện thoại, máy tính không?

Việc cung cấp mật khẩu thiết bị điện tử có liên quan đến việc thu thập chứng cứ. Bị can có quyền im lặng và không có nghĩa vụ phải cung cấp thông tin chống lại chính mình. Tuy nhiên, việc từ chối có thể khiến cơ quan điều tra thực hiện các biện pháp kỹ thuật khác để thu thập chứng cứ. Khi này bị can nên tham khảo ý kiến luật sư bào chữa để được tư vấn trước khi đưa ra quyết định.

Thông tin liên hệ Hãng Luật Quốc Tế Tự Do

Hãng Luật Quốc Tế Tự Do luôn sẵn sàng cung cấp dịch vụ pháp lý hình sự và tư vấn chuyên sâu

Việc nắm rõ quyền của bị can trong vụ án hình sự là để đảm bảo quá trình tố tụng được tiến hành đúng quy định pháp luật. Khi nguyên tắc suy đoán vô tội được tôn trọng và quyền của bị can trong vụ án hình sự được thực thi đầy đủ, công lý mới có thể được bảo vệ một cách toàn diện.

Trong bất kỳ hoàn cảnh nào, sự có mặt và trợ giúp pháp lý hình sự của luật sư bào chữa chuyên nghiệp là lá chắn pháp lý vững chắc nhất, giúp bị can tiến hành quá trình điều tra một cách tự tin và minh bạch.

Công ty Luật TNHH Hãng Luật Quốc Tế Tự Do luôn sẵn sàng cung cấp dịch vụ pháp lý hình sự và tư vấn chuyên sâu, đảm bảo quyền của bị can trong vụ án hình sự của quý vị được bảo vệ tối đa theo pháp luật Việt Nam.

Công ty: Hãng Luật Quốc Tế Tự Do 

Hotline: 0901 109 768. 

Email: lsdangvandung@gmail.com.